Uran (lot. Uranium), U -Mendeleyev davriy sistemasining III guruxiga mansub kimyoviy radioaktiv element, aktinoidlarp kiradi. Tartib rakami 92; at. m. 238,029. Tabiiy U. 3 ta radioaktiv izotop: 238U yo'i UI (99,2739%), 235U yo'i aktinouran AcU (0,7024%) va 234U yo'i UII (0,0057%) dan iborat. U.ning massa soni 226dan 242 gacha bo'lgan 16 ta sunliy radioaktiv izotoplaridan eng uzo', mavjud bo'ladigani 233U (Tl/2= 1,62105 y.) dir; u toriyni neytron nurlatish yo'li bilan olinadi. 238U va 235U radioaktiv qatorlarnnit 1alzosi.
U.ni dastlab 1789 y.da nemis kimyogari M.G.Klaprot Bogemiyaning U.li rudasi tarkibida kashf etdi va Uran planetasi deb atadi. 1841 y.da fransuz kimyogari E.M.Peligo U. xloridni vodorod bilan qaytarib sof U. olishga muvaffaq bo'ldi.
U. - kulrang tusli metall. Uning 3 ta allotropik modifikatsiyasi mallum: aU, (3U, yU. U.ning suyuqlanish t-rasi 1132, qaynash t-rasi 3818, zichligi 19,120 g/sm3. U. inert gazlardan tashqari deyarli hamma elementlar bilan reaksiyaga kirishadi, metallar bilan intermetall birikmalar hosil qiladi. Birikmalarida 2, 3, 4, 5, 6 valentli. U.ning 6 va qisman 4valentli birikmalari deyarli barkaror. U. havoda suyet o'sidlanadi. 150da o'sidlanish jarayoni tezlashadi. U. (1U)o'sid UO2 asos, U. (U1)o'sid UO, amfoter xossalarga ega. UO3 suvda eritilganda diuranat (H2U2O7) va uranat (H2UO4) kislotalar hosil bo'ladi. UO3 ishqorlar bilan metall uranatlar hosil qiladi. U. ftor bilan odatdagi trada, boshka galogenlar bilan esa faqat qizdirilganda birikadi. UO3 ning o'zi uranil nitratni qizdirib, UO2 esa UO3 ni vodorod bilan qaytarib olinadi. UO2 ni metall holdagi U. bilan qizdirib, uran (P)o'sid UO, UO2 ga vodorod pero'sid talsir ettirib, uran pero'sid UO42H2O xreil qilinadi.
U. rudalarini boyitishda gidrometallurgiya usullari qo'llanadi. Ko'pincha U. rudasiga ko'p miqdorda sulfat yo'i nitrat kislota yoxud ularning aralashmasidan qo'shib, U.ni eritmaga o'tkaziladi. Eritmaga aminlar va alkilfosfatlar qo'shib, U. ekstraksiya yo'i ion almashtirish yo'li bilan yot jinslardan ajratib boyitiladi. So'ngra boyitilgan eritmalardan ammoniy diuranat (NH4),U2O7yo'i natriy diuranat Na2U2O7 yoxud uran (IV)gidro'sid U(OH)4 holida cho'ktiriladi. Bu cho'kmalar U. birikmalarini xreil qilishda dastlabki modda sifatida ishlatiladi.
U. yadro reaktorlarida asosiy yoqilgki sifatida qo'llanadi. U. tuzlari fotografiyada, analitik kimyo'da, shisha tayyorlashda (shishani sariqyashil tusli qilishda) va yuqori traga chidamli sirlar uchun bo'yagich modda sifatida ishlatiladi.
Odam, hayvon va o'simlik to'qimalarida juda oz (10"s- 10"8%) miqdorda, o'simlik kulida 1,510~5%, balzi bir qo'ziqorin va suvo'tlarda ko'proq U. bo'ladi. U. odam va hayvon organizmiga -oshqozonga suv va ovqatdan, nafasga havodan va teri orqali kiradi. U. qonda uzoq vaqt aylanmaydi. Odam va hayvon organizmida U. miqdori 10"7 g dan oshmaydi. U. xayvon va o'simlikning normal hayot faoliyati uchun zarur element qisoblanadi, lekin uning fiziologik funksiyasi yaxshi anik,lanmagan. U.ni qazib olishda va ishlov berishda undan zaharlanish mumkin. U. organizmga kirganida barcha organ va to'qimalarga talsir etadi. Zaharlanshdan saqlanish uchun germetik qurilmalardan foydalanish, havo va suvni toza tutish, ishchilarni tibbiy nazoratdan o'tkazib turish va gigiyena qoidalariga rioya qilish kerak.
Adabiyot
Axmetov N.S., Obshaya i neorganicheskaya ximiya, M., 1998; Parpiyev N.A., Rahimov H.R., Muftahov A.Gk.,Anorganik kimyo, T., 2003.
Ushbu maqolani yozishda o'zbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) mallumotlaridan foydalanilgan.
